Botresorptie: Kaakbotafbraak bij Kunstgebitdragers

Botresorptie is de geleidelijke afbraak van het kaakbot die optreedt na tandverlies, doordat de stimulatie van de tandwortels wegvalt. Bij kunstgebitdragers krimpt de kaakwal hierdoor jaar na jaar, wat directe gevolgen heeft voor de pasvorm van het kunstgebit, het kauwvermogen en zelfs de vorm van het gezicht.

Wij bespreken uitgebreid wat botresorptie is, waarom het optreedt, welke gevolgen het heeft en — misschien wel het belangrijkst — wat u eraan kunt doen. Als tandprothetische praktijk in Sleeuwijk begeleiden wij dagelijks patiënten die te maken hebben met kaakbotafbraak en de gevolgen daarvan voor hun kunstgebit.

Wat is botresorptie?

Botresorptie is het natuurlijke proces waarbij het lichaam botweefsel afbreekt en opneemt. In een gezonde situatie is er een evenwicht tussen botafbraak en botaanmaak. Uw tandwortels spelen hierin een cruciale rol: elke keer dat u kauwt, worden de krachten via de tandwortels overgebracht op het kaakbot. Deze belasting stimuleert het bot om zichzelf voortdurend te vernieuwen.

Zodra de natuurlijke tanden worden verwijderd, valt deze stimulatie weg. Het kaakbot ontvangt geen krachtsignalen meer en het lichaam beschouwt het bot als overbodig. Het resultaat: het kaakbot wordt langzaam maar zeker afgebroken. Dit proces noemen we botresorptie of kaakbotafbraak. Het is een onvermijdelijk gevolg van tandverlies en treft vrijwel alle kunstgebitdragers.

Wat is het kaakbot?

Het kaakbot is het botweefsel van de boven- en onderkaak waarin de tandwortels verankerd zitten. Het tanddragende deel heet de processus alveolaris, in de volksmond de kaakwal: het richeltje waarop uw kunstgebit rust. Verdwijnen de tandwortels, dan verliest dit deel zijn functie en breekt het lichaam het af.

Het is belangrijk om onderscheid te maken tussen twee delen van het kaakbot. De basale kaak is het dragende bot dat de vorm van uw gezicht bepaalt en dat grotendeels intact blijft. De processus alveolaris bestaat alleen dankzij de tanden en verdwijnt na tandverlies grotendeels: tot 25% van de hoogte in het eerste jaar, daarna 0,5 tot 1 millimeter per jaar.^[1] Dat is precies het bot waarop uw kunstgebit steunt, en daarom merkt u de afbraak als eerste aan de pasvorm.

Waarom treedt botresorptie op?

De belangrijkste oorzaak van botresorptie bij kunstgebitdragers is het ontbreken van tandwortels. Natuurlijke tandwortels zitten verankerd in het kaakbot en geven bij elke kauwbeweging mechanische prikkels af. Deze prikkels zorgen ervoor dat het bot zich blijft vernieuwen. Zonder tandwortels ontbreekt deze stimulatie volledig.

Een kunstgebit rust op het tandvlees en de kaakwal, maar stimuleert het onderliggende bot niet op dezelfde manier als natuurlijke tandwortels dat doen. Sterker nog: de druk van een kunstgebit op het tandvlees kan de botafbraak zelfs versnellen, vooral wanneer het kunstgebit niet goed past en ongelijkmatig drukt.

Daarnaast spelen andere factoren een rol bij de snelheid van botresorptie, zoals leeftijd, geslacht, algemene gezondheid, voeding (met name calcium en vitamine D), medicijngebruik en of u rookt.^[3] Vrouwen na de overgang hebben vaak te maken met versnelde botafbraak door hormonale veranderingen.

Hoe snel verloopt botresorptie?

De snelheid van kaakbotafbraak is niet constant. In het eerste jaar na het trekken van de tanden is de botresorptie het snelst: het kaakbot kan in deze periode tot wel 25% van zijn hoogte verliezen.^[1] Dit is ook de reden waarom een immediaat kunstgebit (een kunstgebit dat direct na de extracties wordt geplaatst) relatief snel moet worden aangepast.

Na het eerste jaar vertraagt het proces, maar het stopt nooit volledig. Gemiddeld verliest het kaakbot jaarlijks circa 0,5 tot 1 millimeter aan hoogte.^[1] Dat klinkt misschien weinig, maar over een periode van 10 tot 20 jaar kan dit een enorm verschil maken in de hoogte en breedte van uw kaakwal. Na tientallen jaren kan er van de oorspronkelijke kaakwal nog maar een fractie over zijn.^[2]

Verschil tussen boven- en onderkaak

Botresorptie verloopt niet overal in de kaak even snel. De onderkaak is doorgaans veel sterker aangetast dan de bovenkaak.^[1] Dit komt doordat de kaakwal in de onderkaak smaller is en het draagvlak voor een kunstgebit kleiner. De druk van het kunstgebit is daardoor geconcentreerd op een kleiner oppervlak, wat de botafbraak versnelt.

In de bovenkaak is de kaakwal breder en vlakker, waardoor de druk beter wordt verdeeld. Bovendien biedt het gehemelte (het palatum) extra draagvlak voor een bovenkunstgebit, wat de stabiliteit ten goede komt. Dit verklaart waarom veel patiënten eerder problemen ervaren met een los zittend kunstgebit in de onderkaak dan in de bovenkaak.

Gevolgen voor uw kunstgebit

Naarmate het kaakbot afbreekt, verandert de vorm van uw kaakwal. Uw kunstgebit is gemaakt op basis van een afdruk van uw kaak op het moment van vervaardiging. Wanneer de kaak verandert, past het kunstgebit niet meer optimaal. De belangrijkste gevolgen zijn:

• Losser zittend kunstgebit: er ontstaat ruimte tussen het kunstgebit en het tandvlees, waardoor het gebit gaat verschuiven tijdens eten en praten
• Drukplekken en pijn: de veranderde kaakwal zorgt voor ongelijkmatige druk, wat pijnlijke plekken op het tandvlees veroorzaakt
• Verminderd kauwvermogen: een slecht passend kunstgebit maakt het moeilijker om stevig voedsel te kauwen
• Meer kleefpasta nodig: u heeft steeds meer fixeerproducten nodig om het kunstgebit op zijn plek te houden

Lees meer over dit onderwerp op onze pagina hoe lang gaat een kunstgebit mee.

Gevolgen voor uw gezicht

Botresorptie heeft niet alleen gevolgen voor de pasvorm van uw kunstgebit, maar ook voor het uiterlijk van uw gezicht. Het kaakbot vormt namelijk de ondersteunende structuur van uw lippen, wangen en kin. Wanneer dit bot afbreekt, verdwijnt die ondersteuning geleidelijk. De zichtbare gevolgen zijn:

• Een ingevallen mond doordat de lippen minder ondersteuning krijgen
• Diepere rimpels rondom de mond (de zogenaamde marionettelijnen)
• Een vooruitstekende kin doordat de onderkaak relatief verder naar voren komt
• Een verminderde gezichtshoogte, waardoor het gezicht korter en ouder oogt

Deze veranderingen treden geleidelijk op en worden vaak pas opgemerkt na jaren van botafbraak. Een goed passend kunstgebit dat regelmatig wordt aangepast, kan helpen de gezichtsondersteuning zo lang mogelijk te behouden.

Kan botresorptie worden gestopt?

Helaas kan botresorptie niet volledig worden gestopt met een conventioneel kunstgebit. Het proces is een natuurlijk gevolg van het ontbreken van tandwortels. Er is echter één behandeling die botresorptie wél aanzienlijk kan vertragen of zelfs deels kan stoppen: tandheelkundige implantaten.

Implantaten worden chirurgisch in het kaakbot geplaatst en functioneren als kunstmatige tandwortels. Ze geven net als natuurlijke tandwortels mechanische prikkels af aan het omringende bot, waardoor het bot wordt gestimuleerd om zich te handhaven.^[4] Een klikgebit (een kunstgebit op implantaten) biedt daarom niet alleen een betere stabiliteit en draagcomfort, maar helpt ook om de kaakbot afbraak te vertragen.^[5]

Meer informatie over deze optie vindt u op onze pagina over een kunstgebit op implantaten.

Kan kaakbot weer aangroeien of hersteld worden?

Verdwenen kaakbot groeit niet vanzelf weer aan. Het lichaam heeft de kaakwal afgebroken omdat de tandwortels wegvielen, en dat verlies herstelt het niet uit zichzelf — ook niet als u een goed passend kunstgebit draagt of extra calcium en vitamine D gebruikt. Wat wél kan: de afbraak vertragen, en het bot chirurgisch aanvullen met een botopbouw.

Botopbouw: kaakbot herstellen met een augmentatie

Een botopbouw (augmentatie) is de enige manier om verloren kaakbot terug te winnen. Een kaakchirurg of implantoloog brengt botmateriaal aan op de plek waar hoogte of breedte tekortschiet en laat dat enkele maanden vastgroeien voordat er implantaten in kunnen. In de bovenkaak gebeurt dat vaak in de vorm van een sinuslift: de bodem van de kaakholte wordt opgehoogd zodat er weer voldoende bothoogte onder ligt. Het is een aparte ingreep die het traject verlengt en de kosten verhoogt; wat de implantaten zelf kosten en hoe die rekening is opgebouwd, leest u op onze pagina wat kost een implantaat. Vraag daarnaast vooraf een begroting bij de behandelaar die de ingreep uitvoert.

Als tandprothetische praktijk voeren wij deze chirurgie niet uit — wij vervaardigen de prothese die er daarna op komt en adviseren u onafhankelijk of de ingreep in uw situatie meerwaarde heeft. Niet elke geslonken kaak vraagt om een botopbouw: bij een all on 4 worden de achterste twee implantaten schuin geplaatst, juist om het nog aanwezige bot te benutten en een augmentatie te vermijden.

Natuurlijke botvervangers bij een kaakbotaugmentatie

Voor een kaakbotaugmentatie bestaan grofweg drie soorten materiaal. Lichaamseigen bot wordt bij uzelf geoogst, meestal uit de kaakhoek of de kin; het bevat levende botcellen en geldt daarom klassiek als referentie. Natuurlijke botvervangers zijn bewerkte materialen van dierlijke of menselijke herkomst waaruit alle celmateriaal is verwijderd; wat overblijft is het minerale botskelet. Synthetische botvervangers bootsen die structuur na in het laboratorium. Alle drie werken volgens hetzelfde principe: het materiaal dient als steiger waar uw eigen bot doorheen groeit en die het lichaam geleidelijk vervangt.

Welk materiaal passend is, bepaalt de kaakchirurg of implantoloog aan de hand van een CBCT-scan, de plek in de kaak en de hoeveelheid bot die moet worden aangevuld. Er is geen materiaal dat in alle situaties het beste is; laat u daarom voorlichten door de behandelaar die de ingreep uitvoert.

Te weinig kaakbot voor een kunstgebit: wat zijn uw opties?

Voor een gewoon kunstgebit is een botopbouw zelden nodig: ook op een sterk geslonken kaakwal kan een prothese worden gemaakt. Wel neemt het houvast af naarmate de kaakwal vlakker wordt, en juist in de onderkaak is dat merkbaar. In volgorde van ingrijpendheid heeft u deze mogelijkheden:

• Rebasen: de binnenzijde van uw huidige prothese wordt vernieuwd naar de actuele kaakvorm. De snelste en goedkoopste stap, maar hij herstelt de pasvorm, niet het bot.
• Een nieuw kunstgebit: is de kaakvorm te sterk veranderd om nog te rebasen, dan wordt de prothese opnieuw opgebouwd op de huidige kaakwal.
• Een klikgebit op implantaten: op een vlakke onderkaak levert dit doorgaans de grootste winst in stabiliteit op, en de implantaten remmen de verdere afbraak. Weegt u de voors en tegens af, lees dan wat de nadelen implantaten onderkaak zijn.
• Botopbouw vooraf: alleen wanneer er te weinig bot is voor implantaten en de implantoloog de augmentatie in uw situatie verantwoord acht.

Regelmatig rebasen om pasvorm te behouden

Omdat botresorptie een doorlopend proces is, zal de pasvorm van uw kunstgebit in de loop der jaren verslechteren. Het is daarom belangrijk om uw kunstgebit regelmatig te laten opvullen; hoe dat in zijn werk gaat, leest u op onze pagina rebasen kunstgebit. Bij een rebase wordt de binnenzijde van uw bestaande kunstgebit vernieuwd, zodat het weer nauwkeurig aansluit op de huidige vorm van uw kaakwal.

Gemiddeld is een rebase nodig om de 2 tot 3 jaar, maar dit kan per persoon verschillen. Bij sommige patiënten verandert de kaak sneller dan bij anderen. Wacht niet te lang met rebasen: een slecht passend kunstgebit belast de kaak ongelijkmatig en kan het proces van botresorptie juist versnellen.

Meer informatie

Wilt u meer weten over de gevolgen van botresorptie voor uw kunstgebit en welke oplossingen er zijn? Lees dan onze artikelen over een los zittend kunstgebit, kunstgebit rebasen, kunstgebit op implantaten en hoe lang een kunstgebit meegaat.

Heeft u last van een losser zittend kunstgebit of merkt u veranderingen in uw gezichtsvorm? Maak een afspraak voor een vrijblijvende controle. Wij beoordelen de staat van uw kaak en kunstgebit en adviseren u over de beste vervolgstappen.

Veelgestelde vragen over botresorptie